Kinh Pháp Cú là một bộ kinh cô đọng, sâu sắc, dễ đọc tụng, dễ thuộc được cộng đồng Phật giáo quý trọng và tôn kính. Phật giáo qua 26 thế kỷ truyền thừa và phát triển nên nhiều dòng truyền thừa, nhiều tông môn pháp phái có sự khác biệt về kiến giải, hành trì, lễ bái, phẩm phục… Thậm chí kinh điển cũng có khác biệt lớn. Nhiều bộ kinh được cho là ngyên thủy và cũng có những bộ kinh cho là ngụy kinh, ngụy tạo… Riêng với kinh Pháp Cú thì tất cả các dòng truyền thừa đều chấp nhận và tôn kính. Mỗi dòng truyền thừa đều có kinh Pháp Cú, tuy nhiên số lượng những bài kệ có khác nhau, âu đó cũng là chuyện tất nhiên của việc biến dịch theo thời gian và theo địa phương
Kinh Pháp Cú là những lời Phật dạy, gồm những bài kệ bốn câu, ngắn gọn, súc tích gần gũi với mọi tầng lớp Phật tử dù là trí thức hay bình dân. Kinh văn đuọc cho là “nguyên thủy” nhất. Bài kệ “Chư ác mạc tác” là một bài kệ đặc sắc nhất, có thể nói là tóm gọn cả Phật pháp, là lời dạy của Phật Thích Ca Mâu Ni mà cũng là chư Phật ba đời mười phương. Mục đích của Phật Pháp ở thế gian này không ngoài ba việc mà bài kệ này nêu ra. Kinh Pháp Cú của tất cả các dòng truyền thừa: Nguyên Thủy, Nam tông, Bắc tông, Kim Cang thừa đều có bài kệ này.
Chư ác mạc tác
Chư là chỉ cho số nhiều, số đông; tỷ như chư vị, chư quân, chư chúng sanh… Điều ác, cái ác ở thế gian này nhiều vô cùng. Điều ác luôn mạnh hơn điều thiện, phát triển nhanh và lan rộng hơn việc thiện. Làm điều ác bao giờ cũng dễ hơn làm việc thiện, bạn ác luôn nhiều hơn bạn hiền, bởi vì thế giới chúng ta đang sống là thế giới “ngũ trược ác thế”. Ngũ trược là phiền não, kiếp số ngắn, sinh mạng vô thường, cái thấy biết sai lệch, tất cả chúng sanh đều ràng buộc và đau khổ như thế. Những cái ác dễ thấy nhất như: giết người, đốt nhà, cướp của, gây hại người và vật… Còn những cái ác ẩn tàng hoặc vi tế hơn chưa lộ ra như: ý nghĩ làm ác, âm mưu làm ác… Cái ác nhiều lắm, trong nhà Phật thì những điều ác được nói đến một cách khái quát: Sát sanh, trộm cắp, tà dâm, nói dối, uống rượu, tham, sân, si, mạn, nghi, tà kiến, ác kiến, tham, sân, si… Tất cả những gì trái với ngũ giới thập thiện đều là ác. Với hàng Bồ Tát thì những điều cho là ác còn vi tế hơn. Với Phật tử, thông thường chúng ta chỉ mới nghĩ nhưng chưa làm thì kể như không phạm giới, tuy nhiên với Bồ Tát thì khởi một tâm niệm vi phạm những giới luật thì kể như đã phạm giới. Trong câu Phật hiệu mà tăng tục Nguyên Thủy với Nam tông thường hay niệm: Namo Tassa Bhagavato Arahato Samma Sambuddhassa. Chữ Bhagavator có nghĩa là bậc đã dứt sạch các điều ác, đã không còn sanh tử luân hồi.
Chúng thiện phụng hành
Chúng cũng là từ chỉ số nhiều, số đông; ví như: chúng sanh, chúng ma… Điều thiện, việc thiện cũng có nhiều nhưng luôn bị cái ác lấn lướt, tỷ như cỏ dại với hoa màu. Cỏ dại không cần chăm sóc nhưng luôn phát triển và lan rộng. Hoa màu phải chăm chút tốn nhiều công sức nhưng hoa màu vẫn èo uột, thậm chí tàn lụi trong khi ấy thì cỏ dại phát triển không sao diệt được. Sát sanh, trộm cắp, tà dâm, nói dối, uống rượu (sử dụng chất gây nghiện) luôn lấn lướt và mạnh mẽ hơn. Rồi tham, sân, si luôn phát triển khắp mọi giới, mọi giai tầng xã hội. Bởi vậy người mà làm được ngũ giới thập thiện là làm được việc thiện. Giữ ngũ giới thập thiện luôn khó hơn là vi phạm phá giới. Người nào làm được là người thiện. Điều thiện cũng nhiều lắm, quy y tam bảo là thiện, thọ trì ngũ giới thập thiện là thiện, cứu người cứu vật là thiện; đôi khi chỉ một hành động xìa tay ra hay một lời nâng đỡ ai đó đang tuyệt vọng cũng là thiện. Trong thập nguyện Phổ Hiền có điều: “Tùy hỷ công đức” cũng là thiện, khi mình không làm được việc thiện nào đó nhưng người khác làm được mà mình vui với người đó, tán thán việc người đó làm… thì cũng chính là thiện. Trong tất cả các điều thiện thì không có cái thiện nào lớn hơn việc tu học Phật pháp và hướng đến giải thoát. Bởi vì trong vô vàn điều thiện hầu hết cũng chỉ là phước hữu lậu, một khi hết phước thì lại đọa,; vì vậy chí thiện , cực thiện, tối thiện là những việc khiến cho ta thoát khỏi sanh tử luân hồi. Chữ Arahato trong câu Namo Tassa Bhagavato Arahato Samma Sambuddhassa có ý nghĩa là vị đã làm tất cả các điều thiện, đã không còn sanh tử luân hồi nữa.
Tự tịnh kỳ ý
Tự là chinh bản thân mình chứ không phải dựa vào bên ngoài hay một ai khác. Chính mình làm, tự thân làm. Tâm ý mình luôn loạn động như ngựa chạy rông trên thảo nguyên, như khỉ chuyền cành trên rừng. Tâm minh rất vô thường thay đổi liên tục, sớm nắng chiều mưa, nay yêu mai ghét. Tâm mình từ vô lượng kiếp đến giờ tràn ngập những chuyện tham đắm tiền tài của cải, sắc đẹp sắc dục, tiếng tăm địa vị, ăn uống hưởng thụ, ngủ nghỉ chơi bời. Tâm mình dính chặt vào hình tướng, âm thanh, mùi, vị, xúc chạm và tất cả những gì làm cho mình yêu hay ghét. Bởi vậy muốn thanh lọc tâm ý không phải là chuyện dễ, khó lắm và đòi hỏi sự kiên nhẫn, thời gian… Tâm ý mình nhiễm ô thì chỉ tự mình làm cho bớt nhiễm ô và dần dần đi đến thanh tịnh. Phật và Bồ Tát chỉ có thể chỉ đường, chỉ phương pháp, trợ duyên chứ không thể làm thay cho mình. Muốn thanh lọc tâm ý thì trước hết phải nhận biết bản chất và nguyên nhân của phiền não, nhiễm ô. Lục trần là hoa đốm không thật, thân này là giả hợp bất tịnh, tâm này vô thường, tất cả các pháp đều không có cái ngã độc lập… Mình mốn thanh tịnh tâm ý thì trước hết phải tránh bớt sự tiếp xúc nguồn ô nhiễm. Những biện pháp tụng kinh, ngồi thiền, trì chú, quán niệm, giữ giới… đều là cách thanh lọc tâm ý. Không làm các điều ác, làm các điều lành là thanh lọc tâm ý. Mọi hạnh phúc hay khổ đau, những cảnh giới cao hay thấp cũng đều do tâm tạo. Tâm tạo tác, tâm chủ tể, mười pháp giới cũng không ngoài một tâm. Tâm thanh tịnh thì ở bốn pháp giới cao, càng thanh tịnh bao nhiêu thì tương ưng với pháp giới cao bấy nhiêu. Tâm nhiễm ô thì rơi vào sáu pháp giới thấp, tùy mức độ nhiễm ô mà có pháp giới tương ưng. Cảnh giới người là cảnh giới bản lề, bấp bênh dễ đọa hơn là thăng và mức độ đọa hay thăng là tùy thuộc mức độ thanh tịnh của tâm. Tất cả tự tâm mình. Phật không thể cứu vớt được ai. Phật là bậc Chánh Đẳng Chánh Giác, ngài chỉ đường, chỉ phương pháp cho chúng ta, còn thân ta phải tự làm lấy.
Chúng ta vì thiếu chánh kiến, thiếu chánh tư duy nên nhiều khi rất hồ đồ, việc thiện cho là ác và việc ác cho là thiện. Thực tế cho thấy có những vị thầy quyền biến phương tiện để giúp đỡ chúng ta nhưng chúng ta không biết lại cho việc đó là ác. Có thể ví dụ như hòa thượng Thích Trí Thủ đã từng nói “Tôi chịu nhục để các thầy làm việc”, đó là việc thiện lớn nhưng vì nhiều người chúng ta không biết nên cho là thầy xu phụ thế lực ác, rồi đâm ra lên án thầy… Có một ví dụ khác như chuyện phóng sanh. Có nhiều chùa, nhiều thầy đặt mua chim để phóng sanh trong ngày lễ. Những con chim mua về nhốt trong lồng chúng giẫm đạp nhau đến xơ xác, gãy cánh, gãy chân… thời gian chờ đến ngày phóng sanh quả là dài đối với đời sống ngắn ngủi của chúng. Chúng sống trong hoảng sợ cực độ vì âm thanh và con người trong những buổi lễ, đến khi thả ra thì phần nhiều không bay nổi… Phóng sanh là thiện nhưng cách làm như thế lại hóa ra ác. Bởi vậy làm việc thiện – ác mà thiếu chánh kiến, thiếu tư duy thì rất dễ lệch lạc.
Thị chư Phật giáo
Chữ Phật giáo có thể hiểu là đạo Phật cũng có thể hiểu là lời dạy của Phật vì chữ Hán vốn đồng âm dị nghĩa. Chư Phật ba đời mười phương chứ không riêng gì đức bổn sư Thích Ca Mâu Ni đều dạy chúng ta không làm các điều ác, làm tất cả điều lành, thanh lọc tâm ý. Mục đích chư Phật ba đời mười phương cũng như đức Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni không ngoài giải thoát. Muốn giải thoát thì nhất định phải không làm ác, làm thiện và tâm ý trong sạch. Giải thoát được đến đâu là tùy thuộc vào năng lực và quyết tâm của mỗi người. Cao nhất, tối thượng là thoát sanh tử luân hồi, thấp hơn là nhân thiên phước báo, còn hiện thực hơn nữa thì làm sao để kiếp sau lại tiếp tục làm người. Mọi người chúng ta tùy vào khả năng và hoàn cảnh của mình mà làm thiện, bỏ ác, thanh lọc tâm ý. Chùa chiền, tăng ni, đạo hữu, quốc độ là trợ duyên rất lớn cho chúng ta nhưng chúng ta phải tự thân mà đi.
Lãng Thanh
Ất Lăng thành, 0526