Mái chùa có một vị thế đặc biệt trong dòng lịch sử hai ngàn năm của dân tộc và Phật Giáo Việt Nam. Đối với người Việt, mái chùa không chỉ là hình ảnh tiêu biểu cho cơ sở vật chất của Phật Giáo. Nó còn là linh hồn của đời sống tâm linh và văn hóa của hàng triệu người Việt Nam qua bao thế hệ. Giống như nhà thơ Huyền Không (Thích Mãn Giác) đã từng viết:
“Mái chùa che chở hồn dân tộc,
Nếp sống muôn đời của tổ tông.”
Thật vậy, mái chùa không chỉ ôm ấp hồn dân tộc, mà còn nuôi dưỡng nếp sống của bao đời tổ tiên người Việt. Nếp sống đó cưu mang trong nó “lòng bồ-đề,” tức tâm bồ-đề, mà thi hào Nguyễn Du đã viết trong “Văn Tế Trường Lưu Nhị Nữ.” Lòng bồ-đề một khi đã gặp thiện duyên để ươm mầm dưới mái chùa thì sẽ lớn lên dần theo thời gian, từ đời này sang đời khác cho đến khi công viên quả mãn, vì đây là hạt giống có năng lực kỳ diệu nhất trong tất cả những hạt giống thiện trên thế gian này.
Anh Bùi Hồng Quang (xin được gọi như vậy giống như lúc anh còn sống, dù anh đã xuất gia và thọ Sa-di Bồ-tát Giới) là người đã có phước duyên gieo mầm hạt giống bồ-đề ấy dưới mái chùa ở chốn cố đô Huế lúc còn trẻ. Từ đó hạt giống bồ-đề trong anh đã ngày càng lớn dần. Đó cũng chính là nguồn năng lực luôn tuôn chảy trong huyết quản, trong trái tim anh để dù sống ở bất cứ nơi đâu, trong nước hay ngoài nước, anh vẫn kiên trì làm theo lòng bồ-đề của mình thúc giục: làm từ thiện và xiển dương Phật Pháp.
Hôm Chủ Nhật, 12 tháng 7 năm 2026, tôi tháp tùng theo Thầy Thích Nguyên Nguyện, anh Nguyên Giác Phan Tấn Hải và anh Quảng Trà Nguyễn Thanh Huy đến chùa Việt Nam ở Los Angeles để dự lễ tưởng niệm anh Bùi Hồng Quang, người đã ra đi tại Chùa Phật Ân, Long Thành, Đồng Nai, Việt Nam vào ngày 1 tháng 7 năm 2026.
Chùa Việt Nam ở Los Angeles được xem như ngôi tổ đình của Phật Giáo Việt Nam, vì chùa do cố Hòa Thượng Thích Thiên Ân kiến lập vào năm 1976. Chùa Việt Nam bây giờ khang trang và đẹp đẽ hơn. Hiện nay, vị trú trì chùa Việt Nam là Thầy Thích Minh Hải, đệ tử xuất gia của Cố Hòa Thượng Thích Phước Sơn. Thầy Minh Hải đã định cư ở Mỹ từ lâu và cũng đã học xong Tiến Sĩ. Thầy Minh Hải cũng là người đứng ra tổ chức buổi lễ tưởng niệm cho anh Hồng Quang.
Khi đến dự lễ tưởng niệm anh Hồng Quang điều làm tôi cảm kích nhất là gặp được nhiều vị cư sĩ mà từ lâu lắm chưa có dịp gặp để thăm hỏi và hàn huyên. Những vị ấy là: anh Tâm Hòa, anh Nguyễn Sỹ Quý, anh Bùi Ngọc Đường, anh Trần Đình Minh, anh Đỗ Hữu Tâm, anh Dương, anh Hoàng Phấn, v.v… Tất cả quý anh đều đã lớn tuổi. Người trẻ nhất cũng đã ngoài 70 và người lớn tuổi nhất cũng đã 90. Trong cõi đời vô thường này thì chẳng biết ai đi trước ai đi sau, nhưng sau cái tuổi “cổ lai hy” rồi thì ngày đi đã không còn bao lâu nữa. Cho nên, còn gặp được nhau là điều vô cùng quý báu.
Buổi lễ tưởng niệm anh Hồng Quang được diễn ra tại Chánh Điện chùa Việt Nam lúc 11 giờ sáng qua phần phát biểu cảm niệm về anh Hồng Quang của Thầy Minh Hải và quý cư sĩ thân hữu và phần nghi thức lễ cầu nguyện.
Sau lời chào đón quý Thầy và quý cư sĩ thân hữu đã đến tham dự lễ, Thầy Minh Hải cho biết khi xem lại các văn bản và tài liệu lịch sử của chùa Việt Nam mới biết anh Hồng Quang đã có công cùng với Hòa Thượng Thích Thiên Ân tạo dựng ngôi Tam Bảo này. Thầy nói đây cũng chính là lý do Thầy tổ chức lễ tưởng niệm để bày tỏ lòng biết ơn đối với một người đã dày công trong việc xây dựng và phát triển ngôi chùa Việt Nam.
Tiếp theo, anh Hoàng Phấn là người điều hợp chương trình lễ đã lần lượt mời một số quý cư sĩ đã từng cộng tác với anh Hồng Quang qua báo Giao Điểm và chương trình từ thiện xã hội của Giao Điểm, cũng như một số cư sĩ đã từng có mối thân tình với anh Hồng Quang phát biểu cảm niệm.
Anh Tâm Hòa là người cộng tác trong chương trình làm tự thiện xã hội của Giao Điểm tại Việt Nam, dù đã 87 tuổi và phải chống gậy, vẫn đến tham dự lễ. Anh ôn lại một số điểm đáng nhớ trong cuộc đời của anh Hồng Quang, từ khi xuất gia ở Huế rồi vào Sài Gòn học và qua Mỹ du học năm 1974 cho đến ngày lập Hội Từ Thiện Giao Điểm và tạp chí Giao Điểm và những năm tháng miệt mài hoạt động cho đến khi trở lại mái chùa để làm Sa-di rồi ra đi vào đầu tháng 7 năm 2026. Anh Tâm Hòa cho biết nhờ thấm nhuần tinh thần từ bi giải thoát của đạo Phật mà anh Hồng Quang đã có thể vượt qua mọi gian lao và chướng duyên để sống cuộc đời thong dong tự tại. Anh Tâm Hòa đã đọc bốn câu thơ do anh Hồng Quang sáng tác để biểu đạt tinh thần tự tại giải thoát ấy. Rấc tiếc, tôi không nhớ được bốn câu thơ này để ghi ra đây.
Anh Bùi Ngọc Đường là người bạn của anh Hồng Quang, trong phần phát biểu cảm tưởng đã nêu ra hai đức tính của anh Hồng Quang mà nhìn bề ngoài thì có vẻ trái ngược nhau nhưng thật ra lại bổ túc cho nhau. Đó là lối sống bình dị, đơn giản và tằn tiện của anh Hồng Quang. Anh Đường nói trong cuộc sống hằng ngày, anh Hồng Quang không hề xài phung phí tiền bạc. Thí dụ, anh Đường cho biết, khả năng của anh Hồng Quang có thể dư sức để mua một chiếc xe mới để chạy, nhưng không, anh cứ lái chiếc xe truck cũ mèm đi khắp nơi. Ngược lại, theo anh Đường, tầm nhìn của anh Hồng Quang thì rất rộng lớn và khoáng đạt. Việc anh Hồng Quang sáng lập hội từ thiện Giao Điểm để cứu giúp người nghèo và đặc biệt tài trợ giáo dục cho các em nhà nghèo, và mở ra tạp chí Giao Điểm để soi sáng lịch sử, phát huy học thuật là những minh chứng cụ thể cho tầm nhìn rộng lớn của anh Hồng Quang. Anh Đường đã nhắc đến việc hai năm trước khi ra đi, anh Hồng Quang đã có được phước duyên lớn để xuất gia trở lại tại chùa Phật Ẩn với Hòa Thượng Minh Tâm. Không những thế, anh Đường còn cho biết anh Hồng Quang đã về ở ngay nơi cái thất mà HT Minh Tâm xây cho Ôn Trí Quang nhưng Ôn không về, rồi sau đó HT Thích Tuệ Sỹ về ở đó cho tới khi viên tịch.
Anh Nguyên Giác Phan Tấn Hải thì đề cập đến một vài điều đặc biệt mà chỉ có anh Hồng Quang mới nghĩ ra. Đó là việc anh Hồng Quang bỏ công thuê người dịch luận án Tiến Sĩ của Giáo Sư Cao Huy Thuần sang tiếng Việt để phổ biến, “Đạo Thiên Chúa và Chủ Nghĩa Thực Dân tại Việt Nam” [Christianisme et colonialisme au Vietnam]. Việc thứ hai, theo anh Nguyên Giác, anh Hồng Quang đã nhìn thấy được sự hữu ích vô cùng của Thiền Chánh Niệm, mà vốn là tài sản quý giá của Phật Giáo hiện đang bị người ta xóa nhòa dần nguồn gốc của nó để biến nó thành một thứ sản phẩm đại chúng, nên đã nỗ lực không ngừng để dịch, sưu tập và trước tác nhiều tác phẩm liên quan đến Thiền Chánh Niệm của Phật Giáo mang đi giới thiệu khắp nơi trong nước.
Bác sĩ Võ Đình Hữu là người quen thân với anh Hồng Quang và với Giao Điểm đã ôn lại những kỷ niệm với anh Hồng Quang từ việc xây dựng chùa Việt Nam đến việc làm từ thiện và báo Giao Điểm. Bác sĩ Hữu còn kể rằng vì việc cộng tác với Giao Điểm đã khiến ông bị dị nghị về quan điểm chính trị mà kết quả là đã thất cử vào một lần tranh cử trong cộng đồng người Việt tại Quận Cam. Dĩ nhiên, bác sĩ Hữu không vì chuyện ấy mà đánh mất niềm tin vào các công tác Phật sự của Giao Điểm, mà bằng chứng cụ thể nhất là ông đã có mặt tại buổi lễ tưởng niệm anh Hồng Quang này.
Bác sĩ Đỗ Hữu Tâm, em ruột của anh Đỗ Hữu Tài, cũng là một thành viên nòng cốt của Giao Điểm, là người đã phụ trách phần sổ sách tài chánh và thuế khóa cho Hội Từ Thiện Giao Điểm trong nhiều năm qua đã trình bày chi tiết cách hoạt động, cách nhận tài trợ của Giao Điểm. Anh Tâm cho biết Tổ Chức Giao Diem Humanitarian Foundation (GDHF), có trụ sở tại tiểu bang California, Hoa Kỳ, là một tổ chức bất vụ lợi và được miễn trừ thuế vì cống hiến các dịch vụ nhân đạo tại Việt Nam từ năm 1991. Báo Giao Điểm là một diễn đàn học thuật, với các bài viết, các sách nghiên cứu đa chiều đối với vấn đề tôn giáo và lịch sử Việt Nam. Anh Tâm cũng cho biết Tổ Chức Từ Thiện Giao Điểm cũng được sự hỗ trợ quý báu từ các Tổ Chức như AmeriCares Foundation và Abbott Fund, cũng như mạng lưới thân hữu và đối tác của họ. Anh Tâm cho biết Tổ Chức Từ Thiện Giao Điểm nhắm vào các mục tiêu: trợ giúp tài chánh và dinh dưỡng thông qua dự án các Lớp Học Tình Thương, hỗ trợ các viện mồ côi và dưỡng lão, cung cấp thuốc men và tài chánh cho các phòng khám bệnh miễn phí, cứu giúp các nạn nhân thiên tai…
Anh Tâm Huy đã trình bày cảm tưởng của một người thuộc thế hệ đi sau so với những huynh trưởng cao niên hiện diện trong buổi lễ. Anh nhớ lại khi từ New York dọn qua California vào năm 1991 thì anh đã gặp quý anh Hồng Quang, Bùi Ngọc Đường, Phan Tấn Hải, Hoàng Phấn tại chùa Diệu Pháp của Thầy Viên Lý ở Montery Park, Los Angeles. Anh Hồng Quang có nói rằng nếu có điều kiện thì góp sức với việc từ thiện và giáo dục của Giao Điểm và anh Tâm Huy đã sẵn lòng đóng góp tài chánh theo khả năng nhỏ hẹp của mình kể từ đó. Anh Tâm Huy cũng cho biết với vị thế là người đi sau khi nhìn những việc làm của anh Hồng Quang và Tổ Chức Giao Điểm, anh đã học được bài học rằng là khi đã thấy việc đúng thì kiên trì làm mà không để những thị phi hay chướng duyên làm mình chùn bước. Anh nói việc làm của anh Hồng Quang và Giao Điểm lúc đó gặp nhiều phản ứng không đồng tình từ các tăng sĩ và cộng đồng, nhưng vì đã thấy là việc có lợi lạc quần sanh và xã hội nên anh Hồng Quang và Giao Điểm kiên trì tiếp tục, mà ngày nay chúng ta đã thấy được ảnh hưởng rất tốt.
Phần nghi thức cầu nguyện thật là trang nghiêm và lắng đọng. Thầy Minh Hải đã làm chủ lễ trong một thời kinh đạo vị và ấm cúng. Thầy đã khai thị cho Chơn Linh của Sa-di Thích Trung Kiên thế danh Bùi Hồng Quang thâm nhập vào ý nghĩa sâu xa của giáo lý Phật đà về sự vô thường của các pháp và cánh cửa giải thoát mọi khổ đau trói buộc của kiếp nhân sinh để người ra đi buông bỏ mọi thứ và nhẹ bước đăng trình về cõi tịnh lạc.
Thầy Minh Hải và chư tăng cùng quý Phật tử chùa Việt Nam đã chu đáo chuẩn bị thức ăn trưa để cho đại chúng cùng thọ thực. Sau khi ăn xong, mọi người vẫn còn ngồi lại để hàn huyên tâm sự và kể cho nhau nghe về những chuyện Thiền môn từ trong nước ra hải ngoại.
Buổi lễ tưởng niệm Sa-di Thích Trung Kiên thế danh Bùi Hồng Quang khép lại nhưng trong lòng tôi mà có lẽ trong lòng mọi người nữa, hình ảnh dung dị và những điều lợi lạc mà anh Hồng Quang đã làm sẽ còn mãi. Tôi nghĩ nơi tổ đình Chùa Việt Nam này dấu vết của anh Hồng Quang cũng sẽ còn đọng lại cùng với dòng lịch sử của ngôi chùa lịch sử này. Anh quả xứng đáng được điều đó.
Theo tiểu sử được đăng trên trang nhà Quảng Đức, anh Bùi Hồng Quang sinh năm 1949 tại tỉnh Quảng Trị, Việt Nam. Anh du học tại Hoa Kỳ năm 1974. Anh là một trong những sáng lập viên của Hội Từ Thiện và báo Giao Điểm từ năm 1991. Một số tác phẩm tiêu biểu của anh Bùi Hồng Quang gồm:
- Nguyễn Trường Tộ Sau Bức Màn Canh Tân.
- Tuyển tập Bùi Kha: Alexandre de Rhodes, Trương Vĩnh Ký, Trần Lục, Ngô Đình Diệm.
- “Thiền, Sức Khỏe & Chuyển Hóa Xã Hội” của Sa-di Thích Trung Kiên Tức Bùi Hồng Quang.
- Thiền Sức Khỏe, Hạnh Phúc và Thăng Tiến Xã Hội.
